Thận ứ nước

14/11/2016 09:47:52

Thận ứ nước là hậu quả của tình trạng tắc đường dẫn niệu trong hoặc ngoài thận...

- Thận ứ nước là hậu quả của tình trạng tắc đường dẫn niệu trong hoặc ngoài thận; nước tiểu sản xuất ra sẽ ứ lại trong thận, khiến cơ quan này to lên. Bệnh thường gây tăng huyết áp, suy thận cấp và mạn tính.
 
- Thận ứ nước là một bệnh thường gặp ở cả trẻ em và người lớn. Ở trẻ sơ sinh, đây thường là nguyên nhân gây khối u ở bụng. Từ tuổi trung niên trở lên, phụ nữ mắc bệnh nhiều hơn nam giới, chủ yếu do thai sản và ung thư tử cung.
 
- Thận ứ nước là tổn thương làm cho thận bị giãn và sưng to. Ứ nước có thể chỉ ở 1 bên hoặc ở cả 2 bên thận. Bệnh có thể gây suy giảm chức năng thận, gây tổn thương cấu trúc tế bào thận. Các tổn thương này có thể hồi phục nếu giải quyết nhanh, thận hết ứ nước. Trái lại, nếu thận ứ nước kéo dài nhiều tuần, tổn thương là vĩnh viễn.
 

Nguyên nhân:

Các bệnh gây ứ nước ở thận
 
- Có nhiều bệnh là nguyên nhân gây ứ nước ở thận: sỏi thận gây tắc nghẽn niệu quản; nếu là sỏi nhỏ, nó di chuyển từ thận xuống bàng quang, nhưng nếu hòn sỏi quá to sẽ gây tắc nghẽn niệu quản, làm cho nước tiểu sẽ ứ lại trên chỗ tắc; trong khi thận vẫn tiếp tục lọc ra nước tiểu mà niệu quản bị tắc, không xuống được bàng quang nên thận bị ứ nước, giãn to. Niệu quản bị hẹp do vết sẹo mổ lấy sỏi thận trước đó cũng gây tắc nghẽn làm thận ứ nước.
 
Ung thư bàng quang, sỏi bàng quang, cổ bàng quang co bất thường cũng gây tắc nghẽn lối nước tiểu từ quàng quang ra niệu đạo, kết quả là nước tiểu ứ lại từ bàng quang, làm thận bị ứ nước. Niệu đạo hẹp do bị viêm nhiễm, do sỏi cũng gây ứ nước thận.
 
- Các khối u từ bên ngoài đường tiết niệu chèn ép niệu quản và ngăn chặn dòng chảy của nước tiểu. Ung thư cổ tử cung, ung thư tuyến tiền liệt, phụ nữ mang thai, sa tử cung... Rối loạn chức năng của bàng quang do u não, tổn thương tủy sống hoặc những khối u, bệnh đa xơ cứng và bệnh đái tháo đường... gây trào ngược bàng quang niệu quản làm thận ứ nước.

Các yếu tố, nguy cơ:

- Ở trẻ em sơ sinh, thận ứ nước thường là nguyên nhân gây khối u ở bụng nếu không phải là thận đa nang. Camphell (1970) nghiên cứu kết quả sau phẫu thuật tử thi ở 15.919 trẻ em, đã phát hiện tỷ lệ thận ứ nước là 1,99% tức là khoảng 2%, trong đó có 81% là trẻ em từ 1 tuổi trở xuống và 57,8% là trẻ em nam.
 
- Phụ nữ tuổi trung niên trở lên bị thận ứ nước nhiều hơn nam giới, chủ yếu do thai sản và ung thư tử cung.
 
- Ở nam giới, tuổi trẻ, cứ 1.000 bệnh nhân vào viện trên khoảng 220.000 dân là có 1 người bị tắc đường niệu do sỏi gây thận ứ nước cấp tính.
 
- Ở Việt Nam, chưa có những thống kê mẫu lớn nhưng thận ứ nước cũng là một bệnh thường gặp.

Triệu chứng, biểu hiện:

- Nếu thận bị ứ nước cấp tính, thường có các triệu chứng: đau bụng do sỏi thận di chuyển xuống niệu quản cọ xát gây đau, hoặc viên sỏi mắc kẹt tại chỗ niệu quản bị hẹp gây đau. Đau khởi phát ở hông lưng hoặc sườn lưng lan tới háng, kèm theo nôn, buồn nôn và vã mồ hôi. Đau từng cơn, đau nhiều làm cho bệnh nhân quằn quại hoặc cuộn người lại vì đau đớn. Có thể có máu trong nước tiểu.
 
- Trường hợp thận ứ nước mạn tính, thận giãn to dần trong thời gian dài và có thể không có triệu chứng gì. Nếu có các khối u ở xương chậu hoặc bàng quang gây chèn ép có thể phát triển âm thầm, bệnh nhân có thể có các triệu chứng suy thận: mệt mỏi, buồn nôn và nôn, do rối loạn các chất điện giải natri, kali, canxi, bệnh nhân còn bị rối loạn nhịp tim, co thắt cơ bắp.
 
- Xét nghiệm có thể được yêu cầu là: xét nghiệm nước tiểu để phát hiện máu, vi khuẩn gây nhiễm khuẩn hay các tế bào ung thư. Chụp cắt lớp thấy thận bị ứ nước, phát hiện thấy sỏi. Siêu âm thấy thận bị ứ nước.
 
- Rối loạn khả năng cô đặc nước tiểu (tiểu nhiều, tiểu đêm, có khi 3-4 lít/ngày) là triệu chứng thường gặp ở bệnh nhân bị thận ứ nước đã dài ngày.
 
- Khoảng 30% bệnh nhân bị tăng huyết áp. Huyết áp tăng nhẹ hoặc trung bình và trở về bình thường sau khoảng 1 tuần. Thận ứ nước một bên thường không gây tăng huyết áp; nhưng cũng có trường hợp huyết áp tăng cao, phải cắt bỏ thận mới điều chỉnh được. Nếu tắc nghẽn cả 2 bên thận thì thường có tăng huyết áp khi thận ứ nước dài ngày.

Chẩn đoán bệnh:

- Chẩn đoán sớm thận ứ nước là rất quan trọng vì đa số trường hợp tắc có thể điều trị được và nếu chậm trễ trong điều trị có thể gây tổn thương thận không phục hồi. Bác sĩ có thể nghi ngờ bệnh nhân bị thận ứ nước là dựa vào triệu chứng của bệnh nhân hoặc dưa vào dấu hiệu khi khám thực thể. 1 quả thận bị ứ nước đôi khi có thể sờ được ở vùng hông. Đặc biệt là thận bị ứ nước nhiều ở trẻ sơ sinh, trẻ em và người gầy. Bàng quang trướng lên đôi khi có thể sờ được ở vùng bụng dưới. Bác sĩ cũng có thể dựa vào xét nghiệm để chẩn đoán. Đặt ống dẫn lưu bàng quang thường là nghiệm pháp chẩn đoán đầu tiên được tiến hành ở bệnh nhân có cơn đau quặn thận, cảm giác đè nén ở vùng chậu hoặc chướng bụng.
 
- Nếu catheter dẫn lưu được 1 lượng lớn nước tiểu ra khỏi bàng quang thì sau đó hoặc là cổ bàng quang, hoặc là niệu đạo bị tắc. Có nhiều bác sĩ cho làm siêu âm để xác định bàng quang có chứa lượng lớn nước tiểu hay không trước khi đắt catheter vào bàng quang. Nếu còn nghi ngờ vị trí tắc thì nhiều chẩn đoán hình ảnh khác có thể được thực hiện để phát hiện ra bằng chứng của chỗ tắc như thận ứ nước hoặc bị trí chỗ tắc. Ví dụ: siêu âm là xét nghiệm có giá trị ở phần lớn bệnh nhân (đặc biệt bệnh nhân là trẻ em và phụ nữ có thai) vì siêu âm chính xác và tránh được cho bệnh nhân tiếp xúc với phóng xạ. Chụp CT là  xét nghiệm thay thế khác, nó nhanh và có độ chính xác cao, đặc biệt là trong việc phát hiện ra sỏi. Chụp đường niệu có cản quang có thể được tiến hành để phát hiện vị trí chỗ tắc, nếu như chỗ tắc đó không thể phát hiện ra trên siêu âm hay CT.
 
- Nội soi đôi khi được sử dụng để phát hiện ra vị trí chỗ tắc càng gần càng tốt hoặc có thể được dùng để khảo sát đường niệu. Có thể làm xét nghiệm máu và xét nghiệm nước tiểu. Thông thường kết quả xét nghiệm máu là bình thường nhưng xét nghiệm máu cũng có thể cho thấy BUN cao hoặc creatinin trong máu cao hay cả hai nếu như tắc ảnh hưởng lên cả 2 thận. Kết quả xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu là bình thường, nhưng bạch cầu và hồng cầu có thể được tìm thấy khi sỏi và khối u là nguyên nhân gây tắc; Hoặc khi tình trạng tắc gây biến chứng nhiễm trùng.

Phòng ngừa:

- Thận ứ nước có thể phòng tránh được bằng cách tránh các bệnh là nguyên nhân gây ứ nước thận. Chẳng hạn những người bị sỏi thận có thể loại bỏ sỏi bằng cách uống nhiều nước hàng ngày. Nước có thể dùng là nước đun sôi để nguội, nước nấu các loại thuốc Nam có tác dụng làm tan sỏi như: nước râu ngô, nước sắc bông mã đề, nước sắc kim tiền thảo...
 
- Cần thực hiện các biện pháp phòng ngừa nhiễm khuẩn tiết niệu như: sống chung thủy một vợ một chồng; không quan hệ tình dục với gái mại dâm; vệ sinh bộ phận sinh dục trước và sau quan hệ tình dục; tránh tắm rửa ngâm mình trong nước ao hồ bị ô nhiễm; phụ nữ cần vệ sinh đúng cách: chỉ lau rửa vùng kín từ trước ra sau không lau rửa từ sau về trước... để tránh nhiễm khuẩn tiết niệu ngược dòng dẫn đến chít hẹp đường tiết niệu và gây ứ nước thận.

Điều trị:

- Khi bị thận ứ nước, bệnh nhân không nên quá lo lắng bi quan, trái lại cần phải bình tĩnh lạc quan để loại bỏ bệnh tật. Cơ sở của sự lạc quan đó là: khoa học ngày nay có nhiều phương pháp điều trị bệnh thận ứ nước mà bệnh nhân có thể hy vọng được chữa khỏi bệnh.
 
- Mục tiêu điều trị là thông lại dòng chảy tự do của nước tiểu từ thận xuống bàng quang và ra ngoài; làm giảm sưng và giảm áp lực để ngăn chặn suy giảm chức năng thận. Bệnh nhân cần được giảm thiểu đau đớn và ngăn ngừa nhiễm khuẩn đường tiểu.
 
- Phẫu thuật để lấy sỏi niệu quản, loại bỏ khối u gây tắc nghẽn niệu quản. Nhiều trường hợp bệnh nhân có thể được tán sỏi bằng tia laser chứ không cần phải mổ.
 
- Sóng xung kích bắn vào viên sỏi, làm nó vỡ ra nhiều mảnh nhỏ có thể đi qua đường tiết niệu trong nước tiểu. Nếu bệnh nhân bị bí tiểu và bàng quang mở rộng như là một nguyên nhân gây ứ nước, có thể đặt ống thông bàng quang để tháo nước tiểu giảm áp lực nước tiểu cho thận và giảm đau cho bệnh nhân.
 
- Các bệnh nhân bị hẹp niệu quản hay sỏi niệu quản mà có khó khăn để loại bỏ, bác sĩ có thể đặt một stent vào niệu quản đi qua các vật cản và thông dòng nước tiểu chảy từ thận xuống để ra ngoài.
 
- Nếu không đặt được stent, biện pháp thay thế là gắn một ống soi thận qua da. Kỹ thuật này là đặt một ống thông qua các khe gian sườn trực tiếp vào thận để tháo nước tiểu ra ngoài, làm cho thận hết bị giãn căng và giảm đau cho bệnh nhân.
Theo dõi và xử lý:
 
- Giãn nhẹ đài thận (dA-P< 5mm): có thể tự hồi phục, theo dõi bằng siêu âm 6 tháng/lần.
 
- Thận ứ nước độ 1-2 (dA-P 10-15mm): theo dõi qua siêu âm 3 tháng/lần, đánh giá chức năng thận, tổng phân tích nước tiểu, xạ hình thận. Bệnh có thể giảm độ nhưng cũng có thể tăng lên độ 3-4.
 
- Thận ứ nước độ 3-4: bắt buộc phải tìm nguyên nhân để can thiệp sớm, tránh biến chứng suy thận. Bệnh nhân phải được siêu âm, đánh giá chức năng thận, tổng phân tích nước tiểu, xạ hình thận.Chụp UIV, UCR, CT để đánh giá tình trạng suy thận (nếu có) và tìm nguyên nhân gây tắc nghẽn để can thiệp sớm.

Biến chứng:

Biến chứng nguy hiểm nhất là suy thận. Đó là do áp lực của sự ứ nước trong đài bể thận làm căng các màng lót cầu thận, sau đó làm giảm độ lọc cầu thận và gây tổn thương cấu trúc tế bào thận. Sự suy giảm chức năng thận có thể hồi phục nếu can thiệp đúng và kịp thời, nhưng để lâu và kéo dài thì thận sẽ tổn thương vĩnh viễn và không hồi phục nữa.

Chế độ chăm sóc:

- Đối với người khỏe mạnh, protid (chất đạm) sau khi ăn sẽ được cơ thể hấp thu. Trong quá trình trao đổi chất, phần lớn chất cặn bã sẽ được thận thải ra ngoài. Nhưng ở người bị bệnh thận, chức năng thận bị suy giảm, khả năng thải loại sẽ kém đi. Nếu ăn uống không thích hợp, lượng chất thải trong cơ thể tăng lên sẽ trở thành gánh nặng cho thận, làm cho chức năng thận càng xấu đi và dẫn đến nhiễm độc nước tiểu, rất nguy hiểm.
 
- Do đó khi chức năng thận đã suy yếu, cần hạn chế thức ăn giàu protid để giảm gánh nặng cho thận. Tuy nhiên, có một số loại protid cơ thể không tổng hợp được mà phải lấy từ thức ăn, đó là ‘axit amin thiết yếu’. Khi chức năng thận kém cần theo nguyên tắc ăn giảm chất protid, nhưng vẫn phải bảo đảm đủ lượng axit amin thiết yếu. Những axit amin do cơ thể tự tổng hợp được thì có thể dùng các thức ăn thay thế khác.
 
- Như vậy sẽ làm giảm lượng chất cặn bã, rất có lợi cho việc bảo vệ thận, giúp bệnh không tiến triển nặng thêm. Muốn thế cần chọn loại thức ăn có chứa axit amin thiết yếu, có nguồn gốc động vật như: cá, trứng, thịt nạc, sữa... còn các loại thức ăn chứa nhiều chất đạm có nguồn gốc thực vật như sữa đậu nành, đậu phụ, chế phẩm thuộc họ đậu, chủ yếu chứa axit amin không thiết yếu, do đó người bị bệnh thận không nên ăn nhiều loại này.

Bài thuốc dân gian:

1. Bài thuốc chữa sỏi thận và ứ nước bể thận
 
- Biện chứng đông y: Thận khí hư tổn.
 
- Cách trị: ổn thận hành thủy.
 
- Đơn thuốc: Phụ kim thang.
 
- Công thức: Thục phụ tử 12g, Kim tiền thảo 30g, Trạch tả 10g, Thục hoàng địa 20g. Sắc uống, mỗi ngày 1 thang.
 
- Hiệu quả lâm sàng: Lưu XX, nam, 46 tuổi, nhân viên, khám lần đầu ngày 15/6/1977. Bị sỏi thận phải đã hơn 1 nǎm, uống thuốc thải sỏi và phối hợp ‘tổng công kích’ nhiều lần không kết quả. Vì bị ứ nước nhẹ, bệnh viện khuyên nên mổ, nhưng bệnh nhân yêu cầu dùng đông y. Đầu váng, mắt hoa, mặt phù, lưng bên phải nặng, bụng dưới và 2 chân lạnh, nước tiểu đục, đêm đi tiểu nhiều. Môi lưỡi trắng nhợt, mạch phù, hư mà trì. Chẩn đoán lâm sàng là sỏi thận và ứ nước bể thận. Sau khi uống 20 thang ‘Phụ kim thang’, thể lực dần dần hồi phục. Tháng 9 nǎm ấy chụp phim kiểm tra thấy sỏi đã di chuyển xuống đoạn trên của niệu quản. Lúc ấy bụng dưới bị đau, trướng và nặng, tiểu tiện không lợi. Dùng bài thuốc cũ, thêm Đông qui tử 12g, Nhục quế 3g. Uống liền 25 thang cuối cùng thải ra 1 viên sỏi cỡ 0,9 x 1,4cm. Chụp phim không còn thấy sỏi. Các chứng đều đã hết.
 
- Bàn luận: Chữa bệnh sỏi thận sao thêm ôn nhiệt? Kha Vân Bá nói rằng: ‘Trong thận có hỏa thì mới có thể trị thủy được’, ứ bể nước do sỏi gắn đọng phần nhiều thuộc dương hư. Ôn vận thận dương là phép trị bệnh tốt, đặc biệt là đối với bệnh dương hư lâu ngày, có khả nǎng chịu được lượng Phụ tử nhiều hơn người bình thường. Xuất hiện cảm giác lạnh 2 chân là biểu hiện thận dương hư, đó là chứng có thể dùng Phụ phiến. Đau lưng đái ra máu, mủ mà dùng Phụ, Quế là vị thuốc tân, cam đại nhiệt thì dường như khó giải thích. Nhưng cần biết đau lưng, đái ra máu mủ là các chứng bệnh của sỏi. Cǎn cứ vào chỗ bụng dưới lạnh đau, thích nóng, thích xoa nắn, thì Kim tiền thảo thạch thông lâm, lại được đại nhiệt của Phụ tử, như vậy tính hãm tiêu tan mà giữ lại được tính thông lợi, một bên hàn một bên nhiệt, một đằng thông một đằng tắc, thǎng giáng cùng tác dụng, chúng trợ giúp lẫn nhau để đạt kết quả. Dùng các vị khổ, cam hàn như Kim tiền thảo, Đông qui tử, thêm Nhục quế để trợ lực cho Phụ tử. Khí hóa hành, nhiệt giải tà xuất, đó là cái vững của sự không vững, sự thông của cái không thông. Thông dương không phải là ở chỗ thông lợi mà là do ôn, thận dương mà phấn chấn thì tinh ẩn sẽ dấu sẽ phục chính, cho nên chủ ý không phải là chữa đau, lạnh bụng dưới mà quan trọng là ở chỗ khôi phục chức nǎng của thận, do vậy mà sỏi bị đẩy xuống.
 
2. Kinh nghiệm chữa thận ứ nước bằng thuốc nam
 
- Công thức gồm: Củ khóm (thơm) 20g, cuống lá đu đủ 15g, rễ tranh ( mao căn) 15g.
 
- Cách làm: 3 vị trên làm thành thang, cho 500ml nước vào sắc còn lại khoảng 1/3. Ngày sắc 1 thang  2 lần sáng, chiều. Uống liên tục 2 tuần, nghỉ vài ngày sau đó uống đợt kế tiếp.
 
- Lời bàn: Phát hiện thận ứ nước dù ở độ nào cần tích cực theo dõi những biết chứng như nhiễm trùng, tạo sỏi. Theo kinh nghiệm có thể dùng số vị thuốc nam mang tính lợi tiểu bài sỏi kết hợp như kim tiền thảo, râu mèo, mã đề, hạt chuối hột, rau om... Vẫn cho tác dung hiệu quả bài sỏi và ngừa nhiễm trùng tiểu rất tốt.
 
- Riêng về Kim tiền thảo nên dùng liều cao 100g-300g ngày mới có tác dụng phá sỏi tốt trong trường hợp thận ứ nước do kẹt sỏi dưới thận (niệu quản).
 
- Nhiều trường hợp thận ứ nước cần tích cực tìm rõ nguyên nhân bằng kỹ thuật cao để xác định xem ứ nước do nguyên nhân gì vì có lắm trường hợp phải can thiệp ngoại khoa (mổ) mới giải cứu thận khỏi tình trạng ứ nước lâu dài.
 
- Qua liệu trình uống nhiều đợt (1-2 tháng). Khi cần bạn có thể liên hệ bác sĩ sẽ tư vấn giúp bạn nhiều chi tiết cụ thể hơn.
 
- Đây là bài thuốc đầu tay cho đa số ca thận ứ nước chưa có khả năng tiếp cận kỹ thuật cao để phân loại xem ứ nước do gì, chỉ tình cờ phát hiện dấu hiệu thận ứ nước qua siêu âm tổng, quát áp dụng bài thuốc nam chữa thận ứ nước cho kết quả không ngờ.