Tâm thần phân liệt

14/11/2016 09:47:36

Tâm thần phân liệt là một loại bệnh tâm thần nặng. 

Bệnh tâm thần phân liệt không phải là một bệnh do ma quỷ gây ra, cũng không phải do 'đời cha ăn mặn, đời con khát nước', mà là một bệnh lý của não, có những biến đổi sinh học phức tạp, chịu tác động mạnh của môi trường tâm lý xã hội không thuận lợi.
 
Tâm thần phân liệt là một loại bệnh tâm thần nặng. Cứ 100 người dân thì có 1 người mắc căn bệnh này. Bệnh có thể biểu hiện dưới nhiều dạng khác nhau nhưng đều có chung đặc điểm là ảnh hưởng đến các hoạt động tinh thần và về lâu dài có thể làm thay đổi nhân cách của bệnh nhân.
 
Bệnh thường bắt đầu ở tuổi trẻ và thường kéo dài suốt cả cuộc đời. Bệnh thường khởi phát nhanh với các triệu chứng cấp tính xuất hiện trong vài tuần hay có thể khởi phát chậm dần dần trong nhiều tháng, nhiều năm.
 
Trong thời gian bệnh, bệnh nhân thường trở nên xa lánh những người khác, ít nói chuyện với người thân, trở nên trầm tư, lo âu hoặc hay sợ hãi.
 

Nguyên nhân:

Yếu tố gen di truyền
 
Gen di truyền gây ra bệnh tâm thần phân liệt nằm ở đâu đến nay vẫn chưa rõ. Nhưng các tác giả đều thống nhất rằng bệnh tâm thần phân liệt không phải do một gen gây ra, mà do tổ hợp nhiều gen gây bệnh.
 
Các gen này nằm tại các vị trí khác nhau của các nhiễm sắc thể. Các nhiễm sắc thể có chứa các gen gây bệnh là nhiễm sắc thể số 6, 8, 10, 13 và 22.
 
Yếu tố dopamin
 
Rối loạn về gen di truyền trong bệnh tâm thần phân liệt dẫn đến hoạt động quá mức hệ thống dopamin. Giả thiết này căn cứ vào hai bằng chứng sau:
 
Các thuốc an thần ức chế các thụ cảm thể dopamin ở não có tác dụng điều trị bệnh tâm thần phân liệt.
 
Các thuốc làm tăng hoạt tính của dopamin như amphetamin, cocain thì gây ra các triệu chứng loạn thần giống như tâm thần phân liệt.
 
Sự giải phóng quá nhiều dopamin gây ra các triệu chứng loạn thần (hoang tưởng, ảo giác).

Các yếu tố, nguy cơ:

Triệu chứng, biểu hiện:

Triệu chứng dương tính
 
Triệu chứng dương tính bao gồm các biến đổi quá mức quá trình tư duy (hoang tưởng), tri giác (ảo giác), lời nói và thông báo (ngôn ngữ hỗn loạn) và kiểm soát hành vi (hành vi thanh xuân và căng trương lực). Các triệu chứng dương tính này có thể được chia thành hai mức độ khác nhau: mức độ loạn thần bao gồm các hoang tưởng và ảo giác, và mức độ hỗn loạn bao gồm rối loạn ngôn ngữ và hành vi.
 
Hoang tưởng
 
Hoang tưởng là triệu chứng loạn thần cơ bản của bệnh tâm thần phân liệt. Hoang tưởng phải có các đặc trưng sau: sai lầm, cố định trên bệnh nhân, chi phối hành vi của bệnh nhân, không phải là các niềm tin tôn giáo phổ biến, bệnh nhân mất hoàn toàn khả năng phê phán (nghĩa là không bao giờ thừa nhận ý nghĩ của mình là sai lầm).
 
Một số ý nghĩ có thể bị coi là hoang tưởng trong một nền văn hoá (ví dụ: phù thủy và bùa phép) nhưng được coi là bình thường trong nền văn hoá khác.
 
Nội dung hoang tưởng có thể bao gồm nhiều chủ đề khác nhau, hay gặp nhất trong tâm thần phân liệt là hoang tưởng thể bị hại, hoang tưởng liên hệ, hoang tưởng bị kiểm tra, hoang tưởng tự cao hoặc thể hoang tưởng kỳ quái.
 
Ảo giác
 
Ảo giác là tri giác không có đối tượng. Ảo giác có thể ở bất kỳ giác quan nào (ví dụ ảo thanh, ảo thị, ảo khứu, ảo xúc, ảo vị giác) nhưng ảo thanh hay gặp nhất và đặc trưng hơn cho tâm thần phân liệt.
 
Ảo thanh có ở 60 - 70% số bệnh nhân tâm thần phân liệt. Bệnh nhân nghe thấy những tiếng nói không có thật, nhưng được bệnh nhân cho là thật. Chúng thường được chia làm ảo thanh thật và ảo thanh giả.
 
+ Ảo thanh thật là những tiếng nói được bệnh nhân nghe thấy từ môi trường, bên ngoài cơ thể của bệnh nhân. Những tiếng nói này nghe rất rõ ràng, bệnh nhân có thể phân biệt được đó là giọng đàn ông hay đàn bà, tiếng người quen hay người lạ... Ảo thanh thật có ở giai đoạn sớm của tâm thần phân liệt. Theo thời gian, ảo thanh thật sẽ dần chuyển thành ảo thanh giả.
 
+ Ảo thanh giả là những tiếng người nói nhưng rất mơ hồ, xuất hiện trong cơ thể của bệnh nhân (trong đầu, trong dạ dày, trong tim của bệnh nhân). Vì thế, bệnh nhân không thể phân biệt được đó là giọng nói của ai, không rõ đó là tiếng đàn ông hay đàn bà, người quen hay người lạ... Có khi ảo thanh giả được cảm nhận là ý nghĩ của chính bệnh nhân. Chúng giống như ý nghĩ của bệnh nhân vang lên thành tiếng.    
 
Các triệu chứng âm tính
 
Triệu chứng âm tính của tâm thần phân liệt thể hiện sự tiêu hao, mất mát các hoạt động tâm thần sẵn có. Trong giai đoạn đầu, chúng rất kín đáo, khó phát hiện. Sau một vài năm bị bệnh, các triệu chứng này ngày càng rõ ràng và đến giai đoạn di chứng thì bệnh nhân chỉ còn các triệu chứng âm tính mà thôi.
 
Có 3 triệu chứng âm tính chính trong tâm thần phân liệt, đó là phẳng lặng cảm xúc, ngôn ngữ nghèo nàn và mất ý chí

Chẩn đoán bệnh:

Chẩn đoán xác định
 
- Triệu chứng lâm sàng đặc trưng: ít nhất 1 trong 4 nhóm đầu hoặc 2 trong 5 nhóm sau trong 9 nhóm triệu chứng lâm sàng đặc trưng của bệnh tâm thần phân liệt.
 
- Thời gian tồn tại các triệu chứng ít nhất 1 tháng hay lâu hơn.   
 
- Không được chẩn đoán là tâm thần phân liệt nếu có các triệu chứng trầm cảm hay hưng cảm rõ ràng, mở rộng, trừ khi đã rõ là các triệu chứng phân liệt xuất hiện trước các rối loạn cảm xúc.
 
- Không chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt khi có bệnh não rõ rệt hoặc bệnh nhân đang ở trạng thái nhiễm độc rượu, ma tuý.
 
Chẩn đoán phân biệt
 
Cần phân biệt với:
 
- Rối loạn phân liệt cảm xúc: Cả hai triệu chứng phân liệt và rối loạn cảm xúc nổi bật đồng đều trong giai đoạn của bệnh.
 
- Loạn thần thực tổn: có thể có các triệu chứng giống tâm thần phân liệt nhưng không đủ tiêu chuẩn chẩn đoán tâm thần phân liệt, khám lâm sàng và cận lâm sàng có dấu hiệu thực tổn rõ rệt.
 
- Loạn thần do các chất tác động tâm thần (rượu, ma tuý): nét đặc trưng là ảo giác sinh động, cảm xúc đi từ sợ hãi đến ngơ ngác, hoang tưởng và hiện tượng nhận nhầm. Triệu chứng sẽ mất đi trong vòng 1 tháng và mất hoàn toàn trong vòng 6 tháng. Không đủ tiêu chuẩn chẩn đoán tâm thần phân liệt. Khám lâm sàng và xét nghiệm có hiện tượng nhiễm độc rượu hoặc ma tuý.

Phòng ngừa:

Về căn nguyên của bệnh tâm thần phân liệt chưa rõ ràng nên phòng bệnh tuyệt đối chưa có cơ sở chắc chắn, tuy nhiên vẫn phải phòng bệnh tương đối và chú trọng vào các điểm như huấn luyện cho trẻ tính tập thể, biết cách thích ứng với môi trường và điều kiện khó khăn của cuộc sống.
 
Theo dõi những người có yếu tố di truyền như ông, bà, bố, mẹ, anh, chị em, họ hàng gần có người bị bệnh tâm thần phân liệt để phát hiện sớm, điều trị sớm, kịp thời. Tiếp tục theo dõi quản lý, chăm sóc người bệnh sau khi xuất viện.
 
Kiên trì điều trị, củng cố duy trì, tích cực chữa các bệnh nhiễm khuẩn. Tránh gây các sang chấn tinh thần tâm lý, tránh để người bệnh lao động quá sức, quá mệt mỏi, tránh thức khuya, dậy sớm quá để đề phòng bệnh có thể tái phát.

Điều trị:

Về nguyên nhân mắc bệnh không rõ ràng cho nên việc điều trị bệnh tâm thần phân liệt là điều trị triệu chứng và phục hồi chức năng tâm lý xã hội, lao động nghề nghiệp. Điều trị bệnh tâm thần phân liệt phải kết hợp nhiều liệu pháp khác nhau tùy theo giai đoạn của bệnh.
 
Can thiệp về tâm lý, thái độ tốt trong điều trị bệnh tâm thần phân liệt giúp cho gia đình người bệnh nhận thức được bệnh, chấp nhận người bệnh, cảm thông và quan tâm đến người bệnh.
 
Can thiệp bằng hóa dược trong giai đoạn cấp, nhất thiết phải được điều trị nội trú, dùng thuốc an thần kinh kết hợp các liệu pháp khác nhằm nhanh chóng đưa người bệnh ra khỏi trạng thái loạn thần nặng như kích động, hoang tưởng, ảo giác, chống tái phát và chống mạn tính hóa.
 
Khi người bệnh ổn định cho xuất viện, tiếp tục uống thuốc củng cố duy trì hàng ngày tại gia đình, cộng đồng. Đồng thời làm tốt công tác phục hồi chức năng tâm lý xã hội, lao động nghề nghiệp cho người bệnh để họ sớm tái nhập với gia đình, xã hội, cộng đồng.
 
Phục hồi chức năng tâm lý xã hội và lao động nghề nghiệp. Bệnh tâm thần phân liệt có khuynh hướng tiến triển mạn tính. Người bệnh ngày một tách rời xã hội, xa lánh xã hội, khó hòa nhập với cộng đồng. Xã hội có khuynh hướng mặc cảm với người bệnh cho rằng người bệnh không còn khả năng giúp ích gì cho xã hội.
 
Những điều nên tránh đối với bệnh tâm thần phân liệt
 
- Không nên đưa bệnh nhân đến thầy bùa, thầy pháp vì bệnh tâm thần phân liệt không phải do ma quỷ gây ra.
 
- Không nên tranh luận với bệnh nhân về sự vô lý của hoang tưởng. Những ý nghĩ bệnh lý đó chỉ có thể biến mất đi nhờ thuốc chống loạn thần.
 
- Không nên xiềng xích, trói hay nhốt bệnh nhân vì thuốc chống loạn thần có thể làm cho bệnh nhân không còn hung hăng, kích động.
 
- Không nên tự ý cho bệnh nhân ngưng uống thuốc mà không có ý kiến của bác sĩ tâm thần.

Biến chứng:

Chế độ chăm sóc:

Khi trong nhà có người thân bị bệnh tâm thần phân liệt, mọi thành viên khác đều phải chịu sức ép về tâm lý ở một mức độ nào đó. Song họ không thể làm gì để có thể thay đổi một sự thật đã bất di bất dịch. Thực tế buộc họ phải nghiêm túc đối mặt để vượt qua thách thức, cũng như có một nghị lực mạnh mẽ để nâng đỡ người bệnh - người thân của mình.
 
Trước hết là một lý trí dũng cảm, biết chấp nhận người bệnh, làm sao để người bệnh cảm thấy họ là một thành viên của gia đình. Gia đình không tranh luận với người bệnh, nhưng cũng không để người bệnh nhận thấy cách cư xử khác thường đối với họ, mà phải giành cho họ tình cảm, sự yêu thương, quan tâm chăm sóc, đưa lại cho người bệnh cảm giác được bảo đảm an toàn hơn, ấm áp dễ hoà nhập hơn với xung quanh.
 
Bệnh tâm thần không phải do thần thánh hay ma quỷ gây nên. Tâm thần phân liệt là một bệnh lý do những biến đổi sinh học rất phức tạp của não và chịu tác động rất mạnh của môi trường tâm lý xã hội không thuận lợi. Một khi cộng đồng và gia đình hiểu rõ bản chất và nguyên nhân của bệnh tâm thần, mọi người sẽ có sự nhìn nhận theo chiều hướng tích cực đó là: thái độ tôn trọng, tình cảm ấm áp, không bỏ mặc, hắt hủi hành hạ. Việc uống thuốc hàng ngày là cần thiết để ổn định bệnh, bệnh có ổn định thì người bệnh mới thực hiện được tái thích ứng với gia đình và xã hội. Gia đình cũng xác định việc chăm sóc người bệnh tâm thần phân liệt không phải chỉ có thuốc là đủ mà phải toàn diện, đặc biệt là chăm sóc về tâm lý để phục hồi chức năng tâm lý xã hội.
 
Thái độ gia đình chính là những can thiệp tâm lý sớm nhất và tốt nhất cho người bệnh. Muốn vậy, gia đình phải hiểu biết về bệnh tâm thần, cảm thông chia sẻ những mặc cảm của người bệnh, giúp người bệnh thích ứng được với cuộc sống xã hội bằng cách tạo điều kiện để người bệnh tham gia lao động tập thể, học nghề, sinh hoạt giải trí thích hợp hoặc tối thiểu là lao động phục vụ sinh hoạt hàng ngày như nấu ăn, dọn dẹp vệ sinh, sinh hoạt giải trí, thể thao, ca nhạc, văn hoá xã hội. Trừng phạt người bệnh là một bằng chứng của sự kém hiểu biết. Không được trừng phạt người bệnh bằng thái độ xa lánh, không nói chuyện hoặc nói rất ít với người bệnh, không lắng nghe người bệnh nói, không thân thiết với người bệnh, chán ghét hoặc khổ sở vì họ... như vậy sẽ càng làm cho bệnh tật của họ nặng thêm. Gia đình cũng cần biết những gì làm cho bệnh nặng thêm và tìm cách tránh những cái đó như : những cảm xúc căng thẳng, lo lắng sợ hãi, buồn chán, phiền muộn ... có thể do lời nói, cử chỉ, hành vi thiếu thận trọng của người xung quanh hoặc do những xung đột trong mối quan hệ gia đình, cộng đồng...
 
Khi người bệnh làm được một việc tốt hoặc cư xử theo ý muốn của gia đình, gia đình hãy biểu dương khen thưởng hành vi đó tuỳ mức độ và điều kiện gia đình, khi đó người bệnh sẽ cảm thấy rằng gia đình yêu mến họ, sự thật họ vẫn là người có ích và sẽ dễ dàng chấp nhận sự hướng dẫn của gia đình. Hãy để người bệnh tham gia vào hoạt động của gia đình, tiếp tục trò chuyện với người bệnh như trước đây và để người bệnh tham gia vào những cuộc nói chuyện trong gia đình. Hãy lắng nghe người bệnh nói về những cảm giác của họ với gia đình và phải thể hiện là mọi người đều hiểu họ.
 
Chăm sóc của gia đình ở đây nghĩa là nói đến thái độ quan tâm và cách ứng xử hợp lý của gia đình với người bệnh, chứ tuyệt đối không phải là phục tùng hoặc phục vụ thái quá. Gia đình rất cần phải giúp người bệnh tự làm lấy những công việc thông thường trong sinh hoạt hàng ngày càng nhiều càng tốt. Nếu người bệnh đã có một thời gian dài không biết cách tự chăm sóc bản thân, gia đình hãy hướng dẫn họ dần dần (như tắm giặt, vệ sinh cá nhân, gấp chăn màn, quét nhà, dọn dẹp nhà..).
 
Không để cho người bệnh ở trạng thái thụ động, hãy làm việc gì đó với họ, đưa họ đi chơi đây đó, tạo cơ hội giao tiếp với xã hội. Cũng đừng quá nóng vội mà bắt họ làm việc quá khả năng của họ. Giống như nhiều bệnh cơ thể khác (bệnh lao, bệnh sốt rét, bệnh đái tháo đường ...), tâm thần phân liệt là bệnh mạn tính và hay tái phát. Hai nhân tố chính làm bệnh dễ tái phát là dùng thuốc an thần kinh không đều và yếu tố nâng đỡ kém. Yếu tố nâng đỡ bao gồm hệ thống nâng đỡ bao gồm hệ thống nâng đỡ của cả gia đình và xã hội về các sinh hoạt, nhà ở, việc làm, chăm sóc tại cộng đồng.
 
Trong hoàn cảnh nước ta hiện nay, khi những hỗ trợ từ phía xã hội còn chưa được coi trọng thích đáng, các dịch vụ phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần còn chưa sẵn có, gia đình cần phải hiểu rõ trách nhiệm lớn lao của họ trước khi trông đợi vào sự trợ giúp từ cộng đồng và xã hội, vai trò gia đình hơn bao giờ hết phải được phát huy hàng đầu.
 
Để phát hiện và can thiệp sớm các giai đoạn tái phát của bệnh, gia đình cần theo dõi để nhận biết những cách cư xử khác thường của người bệnh, đó là: - Họ thu mình lại và rất trầm lặng, thậm chí hỏi cũng không trả lời, không ăn.
 
- Họ trở nên hiếu động và nói luôn miệng. - Hoặc họ trở nên sợ hãi, kích động.
 
Khi đó hãy đưa họ đến nhân viên y tế. Nếu họ có ý định gây thương tích cho bản thân hoặc tấn công, doạ nạt những người xung quanh, cần chuyển họ đi bệnh viện ngay.

Bài thuốc dân gian: